آداب و رسوم شب یلدا باستانی ایرانیان

یلدا،‌ عزیزترین شب سال

با نزدیک شدن به انتهای پاییز همه مردم ایران خودشان را برای برگزاری مراسم یلدا، طولانی‌ترین شب سال، آماده می‌کنند؛ خانه‌تکانی،‌ خرید مواد خوراکی‌ و برنامه‌ریزی برای دیدار اقوام. جادوی شب یلدا برای ایرانیان تمامی ندارد؛ لذت جشن گرفتن و یک دقیقه بیشتر کنار یکدیگر بودن، خوردن انار و شاهنامه‌خوانی، گرفتن فال حافظ، شب‌نشینی کنار بزرگتر‌های فامیل و تعریف کردن داستان ننه سرما برای کوچکترها.

 شب یلدا

تاریخ شب یلدا

برای ایرانیان باستان که نور و آتش را نماد اهورا مزدا،‌ خیر و نیکی، می‌دانستند و تاریکی را نماد اهریمن، بلندترین شب سال یعنی شب چله یا شب یلدا افسانه‌ها و آیین خود را داشت. آن‌ها در بلندترین شب سال سفره یلدا می‌انداختند که جنبه آئینی داشت. ایرانیان باستان در شب چله از خداوند طلب نور و برکت برای زمستان پیش رو طلب می‌کردند و تا صبح دور آتش می‌نشستند و با میوه‌های تازه و خشک‌شده از یکدیگر پذیرایی می‌کردند. با گذشت هفت هزار سال جشن شب یلدا هنوز هم پابرجاست. هرچند این روزها شب یلدا تنها به بهانه‌ای برای کنار یکدیگر جمع شدن، تازه شدن دیدارها و خاطره ساختن تبدیل شده است اما در دل خود داستان‌ها و حکمت‌های بسیاری دارد. در ادامه از آداب‌و‌رسوم برگزاری شب یلدا در استان‌های مختلف ایران برایتان می‌گوییم با این امید که فراموش نشوند.

 شب یلدا

آداب و رسوم شب یلدا در استان کرمان

استان کرمان در شب یلدا میزبان مسافرهای داخلی و خارجی بسیاری است. جشن یلدا در اقامتگاه‌های بوم‌گردی نزدیک به کویر از دو روز قبل آغاز می‌شود، از نیمه‌های شب تا صبح فردا که سفره شب یلدا چیده می‌شود جشن و پایکوبی، شعر و آواز و شب‌نشینی کنار آتش ادامه دارد. آخرین روز پاییز نیز با برنامه‌هایی مانند شترسواری، اجرای موسیقی محلی، تماشای غروب در دل کلوت‌ها، آتش‌بازی و نورافشانی خاطره‌انگیز می‌شود. داستان شب یلدا در کرمان همین‌قدر که این روزها رنگ‌وبوی محبت و همدلی دارد در گذشته نیز چنین بوده است. در افسانه‌های محلی درباره رسیدن گنج قارون به مردم عادی دو نوع روایت وجود دارد. در روایت اول قارون در لباس مردی هیزم‌شکن برای آتش خانواده‌های فقیر چوب می‌آورد، چوبی که پس از سوختن به جای ذغال تبدیل به طلا و ثروت و برکت می‌شد. در روایت دوم گفته شده است که گنج قارون سوار بر شتر کوچه‌به‌کوچه برده می‌شد و قرعه به نام هر خانواده‌ای می‌افتاد گنج برای آ‌‌ن‌ها بود. به همین خاطر رسمشان این بوده است که تا سپیده برای رسیدن کاروان قارون بیدار بمانند.

 شب یلدا

استان اصفهان

اهالی استان اصفهان با تمیز کردن خانه‌هایشان به استقبال زمستان می‌رفتند. لباس‌ها و رختخواب‌های شسته‌شده را روی پشت‌بام پهن می‌کردند تا آفتاب پاییز یک دل سیر به آن‌ها بتابد. هندوانه و میوه‌های دیگر را داخل حوض می‌ریختند و با پختن غذاهایی مانند ماهی یا غذاهای محلی مثل کوفته، گندی و خوراکی‌های مخصوص شب یلدا از مهمان‌هایشان پذیرایی می‌کردند. در گذشته مردم اصفهان دو چله را جشن می‌گرفتند، چله و چله کوچک. چله از ابتدای ماه دی تا بهمن بود و چله کوچک از دهم بهمن تا روز سی‌ام آن. بنا بر قانون نانوشته‌ای که در گذشته موجودات و اشیاء را بر‌اساس جنس مذکر و مؤنث تقسیم می‌کرد؛ چله در اصفهان دو نام داشت، چله زری و عمو چله.

 شب یلدا

استان لرستان

امشو اول قاره، خیر د هونت بواره
( امشب اول یلدا یا اول زمستان است خیر از خانه‌ات ببارد. )

نون و پنیر و شیره _ کیخا هونت نمیره
( نان و پنیر و شیره کدخدا (صاحب خانه) خانه‌ات نمیرد. )

چی به علی کوشکه بیاره
( چیزی بده علی کوچک یا بچه‌ات بیاورد… )

در استان لرستان با فرارسیدن شب یلدا، جوان‌ترها به پشت‌بام  می‌روند و هم‌زمان با خواندن این آواز شال یا چادری را برای هدیه گرفتن آجیل و میوه به پایین می‌فرستند. خوردن گندم شیره،‌ روایت کردن افسانه «امیل و ممیل» برای کوچک‌ترها و قربانی کردن در حد توان نیز از دیگر رسم‌های شب یلدای مردم استان لرستان است. رسم دیگری که در بین اهالی لرستان وجود دارد گرفتن فال چهل سرو و خواندن چهل بیت شعر از آن است. مجموعه بیت‌های چل سرو، که به زبان لکی نوشته شده، برای آن‌ها همانند کتاب و فال حافظ با اهمیت است.

 شب یلدا

استان کردستان

اهالی استان کردستان شب یلدا را تمام و کمال جشن می‌گیرند، زیر کرسی و با پنجره‌ای رو به نمای برفی. در سینی شب یلدای خانه‌های این استان علاوه بر هندوانه و انار، بادام و انگور خشک شده، برگه گلابی، برگه زردآلو و کالَک تورش (خربزه ترش) هم وجود دارد. شام شب یلدایشان هم دلمه برگ مو و کلم است. به رسم «كاسه هاوسا» همسایه‌ها از غذا و تنقلات شب یلدا برای یکدیگر می‌برند.

همانند بیشتر شهرهای ایران در کردستان نیز برای تازه عروس‌ها «خوانچه» فرستاده می‌شود. البته رسم دیگری به نام «شه‌و زمسانی» وجود دارد که تازه عروس شب چله را در کنار خانواده داماد می‌گذراند و خانواده عروس باید تمام خوراکی‌های مورد نیاز برای شب یلدا را تهیه کنند و به همراه داشته باشند. درگذشته جوا‌ن‌تر‌ها از روزنه‌های بالای بام خانه‌ها که نقش هواكش و نورگیر را داشت، شال‌هایی که به لباسشان می‌بستند را پایین می‌فرستادند تا اهالی خانه هدیه‌ای به‌عنوان شب چله‌ای در آن بگذارند.

 شب یلدا

استان آذربایجان شرقی

شب یلدا در استان آذربایجان شرقی با خانه‌تکانی و پخت «خشیل»، که غذایی محلی و گرم است، آغاز می‌شود. خشیل قوت بدن را برای مقابله با سرمای زمستان تأمین می‌کند. هم‌وطنان آذری در این شب با خواندن آوازهای قدیمی و افسانه‌های «کوراوغلو و قربانی و پری» به شادی و شب‌نشینی مشغول می‌شوند. سینی شب یلدای آن‌ها پر از آجیل و میوه‌هایی مانند هندوانه و انار است. آذری‌ها به هنگام بریدن هندوانه می‌گویند: «قادا بلامیزی بو گئجه کسدوخ» یعنی بلایای خودمان را امروز بریدیم. اگر خانواده‌ای نوعروس داشته باشد نیز زنان فامیل به کمک یکدیگر «خوانچه» و هدایایی تزیین‌شده را برایش تدارک می‌بینند و می‌فرستند.

 شب یلدا

استان مازندران

در گذشته زمانی که قد برف به دستگیره در می‌رسید، از آنجایی که راه‌ها بسته می‌شد و اهالی نمی‌توانستند خوراکی‌های معمول شب یلدا را تهیه کنند، با «برف و شیره» دهانشان را شیرین می‌کرد، رسمی که هنوز هم پابرجاست. در مازندران نیز مانند شهرهای دیگر اقوام در خانه بزرگ فامیل جمع می‌شوند، قرآن و دیوان حافظ می‌خوانند، دعا می‌کنند و برای کودکان از داستان و افسانه‌های بلندترین شب سال می‌گویند. شب یلدا در استان مازندران برای نوعروس‌ها شور و شوق دیگری دارد. خانواده داماد باید برای خانواده عروس خرجی ببرند. «خوانچه» تزیین‌شده‌ای که علاوه‌بر آجیل و شیرینی، ماهی و مرغ هم دارد. البته مازنی‌های دوست‌داشتنی رسم دلچسب دیگری هم دارند که سپری کردن شب یلدا در خانه خانواده داغ‌دیده است تا برای آن‌ها دلگرمی باشند.

رسوم شب یلدای مردم استان مازندران  نشانگر احترام و علاقه آن‌ها به اقوام و بزرگان فامیل است. مهمانی شب یلدا معمولاً در خانه بزرگ فامیل برگزار می‌شود و شب‌نشینی با خواندن قرآن، دعا برای یکدیگر و آمرزش اموات شروع می‌شود. پذیرایی نیز با خوراکی‌های مرسوم ادامه پیدا می‌کند. در گذشته اهالی مازندران اعتقاد داشتند که اگر شب یلدا باران ببارد ننه سرما گریه کرده، اگر برف ببارد پنبه‌های لحافش را بیرون ریخته و اگر تگرگ ببارد گردنبند او پاره شده است.

 شب یلدا

استان مرکزی

اهالی استان مرکزی در گذشته شب یلدا را در سه شب متوالی جشن می‌گرفتند؛ چله بزرگ، چله وسط و چله کوچک. رسم قربانی کردن یا «اتلیک » نیز همانند لرستان در استان مرکزی دیده می‌شود. گوسفند قربانی شب یلدا در تابستان انتخاب می‌شد و با گوشت آن «اتلیک شامو» می‌پختند.

 شب یلدا

استان آذربایجان غربی

به مراسم یلدا در آذربایجان غربی

«چیله گجه سی» گفته می‌شود. به  ۴۰ روز اول زمستان «بویوک چیله» یا «چیله بزرگ»، ۲۰روز بعد «کیچیک چیله» یا «چله کوچک» و ۳۰ روز آخر را «بایرام آیی» یا «ماه عید» می‌گویند. در گذشته آغاز جشن شب یلدا در استان آذربایجان غربی همراه با برگزاری جشن خدر نبی و قورتولوش بایرامی (عید نجات) بوده است. در این جشن جوان‌تر‌ها خانه‌به‌خانه از اهالی روستا حبوبات می‌گرفتند. پسرها حبوبات را با نمک آسیاب می‌کردند تا «قوت» درست شود. آن طور که می‌گویند اگر از آن به اندازه هفت ناخن می‌خوردند شب خوابی می‌دیدند که برای تعبیرش باید پیش بزرگ روستا می‌رفتند. دخترها نیز با حبوبات گرفته‌شده آش نذری می‌پختند. آن‌ها مانند بیشتر شهرهای ایران برای نوعروس‌ها «خوانچه» یا شب چله‌ای می‌بردند. در زمان قدیم پسرهایی که نامزد داشتند هدیه شب چله را از هواکش خانه‌ نامزدشان پایین می‌فرستادند.

 شب یلدا

استان فارس

خوشا امشو که مهمون شمایم
کبوتروار در بوم شمایم
ترشرویی مکن بر روی مهمون
خدا دوند که فرداشو کجایم

اهالی استان فارس مخصوصا مردم شیراز به شاد بودن مشهورند و شب یلدا برایشان بهانه دورهمی و تا صبح بیدار ماندن است. در این منطقه زمستان به «چله کوچک» یعنی از اول دی تا دهم بهمن و «چله پیرزن» از اول اسفند تا آخر اسفند تقسیم می‌شود. گفتن قصه، متلک و گرفتن فال کلوک در کنار فال حافظ هم از رسم‌های جالب مردم فارس است. مردم این منطقه بر این باورند که اگر فردی سردمزاج باشد باید در این شب خوراکی‌های گرم بخورد و اگر گرم‌مزاج باشد خوراکی‌های سرد.

 شب یلدا

استان خراسان

از آنجایی که در گذشته رسم بوده است تا مهمان‌ها با چراغ به شب‌نشینی یلدا بروند،‌ به شب یلدا در خراسان «شب‌چراغانی» یا «شب‌چراغ» نیز گفته می‌شد. یکی از شناخته‌شده‌ترین رسم‌های مردم استان خراسان کف زدن است. کف زدن نه به معنای معمول بلکه به معنای تهیه کردن نوعی خوراکی شیرین و خوش‌طعم است. مردم خراسان ریشه گیاه چوبک را در آب خیس می‌کردند و آن را چندبار می‌جوشاندند. سپس در فضای باز و هوای سرد به ظرف بزرگ سفالی به نام «تغار» منتقل کرده و با چوبی نازک آن‌قدر مایع را هم می‌زدند تا کف کند. برای خوش‌طعم شدن آن نیز از پسته، گردو و شیره شکر استفاده می‌کردند. در سفره شب یلدای اهالی میوه‌هایی مانند انار، زیتون و گلابی دیده می‌شود که معتقدند خوردن این خوراکی‌ها آ‌ن‌ها را از نیش حشراتی مثل عقرب در تابستان محافظت می‌کند.

 شب یلدا

آداب و رسوم شب یلدا باستانی ایرانیان
5 (100%) 1 vote

درباره‌ی مینا جعفری

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

رزرو آنلاین ویلا و اقامتگاه