رسم و رسوم عید نوروز | جدید و جذاب

رسم و رسوم عید نوروز ما ایرانیان، از اواسط اسفندماه شروع می­‌شوند؛ یعنی همین‌که عمو نوروز آن کوله پر از بارش را روی دوش می­‌گذارد و می­‌رود تا به خانه ننه سرما برسد، همین‌که درخت­ها تکانی می‌­دهند به خودشان تا برای جوانه و برگ آماده شوند، رسم و رسومات عید نوروز هم سروکله‌شان پیدا می‌­شود. کاشت سبزه، خانه‌تکانی، چهارشنبه‌سوری، هفت‌سین، دیدوبازدید، عیدی و حتی سیزده به در!

نوروز و رسم و رسومش آن‌قدر کهنه و قدیمی است که حرف زدن و نوشتن از آن‌ها کار ساده‌­ای به نظر نمی­‌رسد. هر بار شروع می‌­کنیم به نوشتن از نوروز، یک سمت ذهن را این پر می­‌کند که چه طور حرف تازه‌­ای بزنم؟! اصلاً چه طور می­‌شود از موضوع با این قدمت، مطلب تازه و خواندنی نوشت. با این حال رسم و رسوم ایرانیان در عید نوروز آن‌قدر برای ما عزیزند که می­‌خواهیم آن را از زاویه‌­ای صمیمی‌­تر برای شما تعریف کنیم وگرنه چه کسی پیدا می‌شود که مثلاً با خانه‌تکانی و چهارشنبه‌سوری آشنا نباشد؟!

کاشت سبزه؛ جوانه زدن روزهای پر از امید

سبزه سفره هفت­ سین با آن طراوت و تازگی‌­اش آن­قدر در باور نوروزی ما پررنگ و لعاب است که شاید یکی از مهم­ترین نمادهای نوروز هم محسوب شود. عکس‌­های نوروزی، بیلبوردها، تبلیغات و غیره، همه و همه سبزه را نماد آمدن بهار می‌­دانند. اصلاً شاید اگر از کوچک‌ترها بپرسیم چه چیزی شما را یاد نوروز می­‌اندازد، اولین چیزی که به ذهنشان برسد، کاشت سبزه برای نوروز باشد. لذت بلند کردن پارچه نم­دار از روی بذرهایی که مادرها برای هفت­ سین آماده کرده‌­اند را کدام ما می‌­توانیم فراموش کنیم؟! هرچند شاید امروز خیلی از ما سبزه آماده تهیه کنیم؛ اما لااقل فلسفه سبزه، کاشت و امید را باور داریم.

کاشت سبزه یکی از زیباترین آداب و رسوم عید نوروز از روزگاران دور تا امروز است. باور کنید یا نه ایرانیان قدیم ۲۵ روز قبل از نوروز، روی دوازده ستونِ خشتِ خام، غله‌­های متفاوتی (گندم، برنج، جو، عدس، لوبیا، نخود، کنجد، باقلا و …) می‌کاشتند و اگر سبزه‌­ها رویش خوبی داشتند، نتیجه می‌­گرفتند که سال پربرکتی در راه است. آن‌ها روز ششم نوروز را به‌عنوان نمادی از برکت و باروری به پخش این سبزه‌­ها در تالارها می‌­گذراندند. هرچند مردم آن روزگار برای سبزه‌­های خودشان جو و ارزن سبز می­‌کردند؛ اما امروز ما برای انتخاب نوع سبزه، هیچ محدودیتی نداریم. فقط این را بدانید که باید دهه اول اسفند برای سبز کردن بعضی از سبزه‌ها (تخم لیمو یا نارنج) دست‌به‌کار شوید و برای سبز کردن عدس و گندم همان ده روز آخر اسفند کافی است.

خانه تکانی یا جاروبندان، رسمی بدون بدن درد!

عبارت خانه تکانی شما را یاد چه چیزی می‌­اندازد؟ اگر ذهنیتِ فانتزی شما در لحظه شنیدن، تکان دادن یک خانه بزرگ در دست یک شخصیت انیمیشنی را تداعی نکند، احتمالاً اولین حس مشترکتان، تیر کشیدن کمر و ستون فقرات است! هرچند در باور ایرانیان خانه‌تکانی با مفهوم امروزی آن بسیار متفاوت بوده است. یکی از مهم‌ترین رسومات عید نوروز در سال‌های اخیر ایرانیان خانه‌تکانی است.

به گفته ایران شناسان، گذشتگان ما معتقد بودند که شیاطین، پلیدی و اهریمن‌­ها در گوشه‌های تاریک و دور از دسترس خانه لانه می­‌کنند، به همین خاطر برای داشتن خانه‌­ای پاک برای لحظه سال نو، باید یک روز قبل تمام خانه جارو شود. آن‌ها در انتهای روز خانه‌تکانی، جاروها را در گوشه خانه می­‌گذاشتند و لباس­‌های مخصوص فصول گرما را بیرون می‌­آوردند. درواقع در میان ایرانیان باستان که سازندگان رسم و رسوم عید نوروز بوده‌­اند، فرصت خانه‌تکانی از اول دی و بهمن تا لحظه سال‌تحویل نبوده است! بلکه در یک شبانه‌روز قبل از نوروز خانواده­‌ها دور هم جمع می­‌شدند و خانه‌­ها را تکان می‌­دادند!

خانه‌ تکانی کمک می­‌کند روحیه کار گروهی میان افراد خانواده هم بیشتر شود؛ اما تا امروز از خودتان پرسیده‌­اید چرا می‌­گوییم خانه تکانی؟ مثلاً چرا نمی­‌گوییم خانه تمیزی؟ خانه تکانیِ باستانی، منحصر به چوب زدن قالی­‌ها، مرتب کردن لباس‌­ها و محل طبخ و گرفتن خاک پشتی­‌ها بوده است. به تصویرش که فکر کنید، تکان را حس می­‌کنید و احتمالاً صدای چوب زدن قالی هم به گوشتان می­‌رسد.

چهارشنبه سوری؛ رسمی برای اسپند، آتش، شادی

جشن سه‌شنبه آخر سال یا چهارشنبه­ سوری هم آن‌قدر به گوش ما و شما آشناست که وقتی حرفش را هم می­‌زنیم صدای فشفشه و تق­ تق ترقه را می­‌شنویم. شاید حتی بوی چوب سوخته و حس گرمای آتش هم چاشنی‌­اش شود. سه‌شنبه آخر سال یکی از شادترین رسم های عید نوروز است. در این جشن، درست هنگام غروب آتشی بزرگ بر پا می‌­کردند و آن را تا طلوع آفتاب روشن نگاه می­‌داشتند.

پریدن از روی آتش نمادی از دور کردن بیماری­‌ها بوده است. دود کردن اسفند، جارو سوزی، سوزاندن وسایل کهنه، ریختن خاکستر آتش به بیرون خانه و غیره هم اقداماتی در جهت دفع بلا بوده است. اینکه چرا عنصر اصلی این رسم و رسوم عید نوروز آتش است، به اعتقاد ایرانیان باستان برمی­‌گردد. آن‌ها آتش­‌افروزی را نمادی از بیرون کردن عناصر منفی می‌دانستند. البته در متون تاریخی اشاره دقیقی به عبارت چهارشنبه‌سوری نشده اما جشن آتش درست ۶ روز قبل از نوروز برگزار می‌­شده است.

مردم در این جشن باشکوه کوزه‌­های سفالی خود را از بالای بام به پایین پرت می­‌کردند و کوزه‌­ای جدید را برای خودشان جایگزین می­‌کردند. آن‌ها باور داشتند که بلاهای سال قبل با شکستن کوزه از بین می­‌رود. مادرها کنار تنور نان می­‌بستند و با آجیل و شیرینی از دیگران پذیرایی می­‌کردند.

یکی از رسم و رسوم عید نوروز که از گذشته برجای‌مانده، قاشق زنی است. در این رسم، کوچک‌ترها برای به دست آوردن تنقلات بیشتر، پارچه بر سر برای قاشق زنی راه می­‌افتادند در کوچه‌­ها و دختران جوان فال‌گوش نیت­‌های خود می‌­ایستادند. هرچند امروزه ممکن است بسیاری از این کارها در شهرهای بزرگ ایران طرفدار نداشته باشد، اما هنوز هم دور هم جمع شدن سه‌شنبه آخر سال و پریدن از روی آتش، لذتی است که از دستش نمی‌دهیم.

بیشتر بخوانید: مسافرت در نوروز

عدد هفت شما را یاد چه چیزی می­‌اندازد؟ هفت رنگِ رنگین‌کمان؟ هفت‌اقلیم؟ هفت شهر عشق که عطار گشته بود؟ هفت‌خوان رستم؟ راستش را بخواهید عدد هفت در زبان باستانی «امرداد» نام دارد. امرداد معنای جاودانگی و بی‌­مرگی دارد. اطلاعات تاریخی به ما می­‌گوید که عدد هفت برای ایرانیان قدیم، عددی مقدس بوده است.

محققان دلیل اصلی این مطلب را علاقه مردم به علم نجوم می‌­دانند. چراکه سیاره و ستاره‌های هفتگانه در زندگی آن‌ها تأثیر داشتند. راستش را بخواهید نظریات متفاوتی درباره هفت‌سین وجود دارد. عده‌­ای می­‌گویند قبل از حضور هفت‌سین در زندگی ایرانیان هفت شین و قبل­تر هفت چین وجود داشته است. دانشنامه ایرانیکا هم تاریخ این رسم و رسوم عید نوروز را مبهم می‌­داند. بعضی از محققان به هفت «سینی» (طبق) پر از خوراکی اشاره کرده‌­اند یا اصل را «هفت‌چین» به معنی هفت چیدنی دانسته­‌اند.

عده اندکی هم به هفت میم معتقد هستند که شامل مرغ، ماهی، ماست، مویز و… بوده است. باور کنید یا نه تمامی جشن­‌های باستانی ایرانی با چینش خوان (سفره) همراه بوده است. سفره­‌ای که از انواع خوراکی‌­ها و نمادها پر می­‌شد. خوراکی­‌ها و نمادهایی که هرکدام نشانی از یک باور بودند. شاید سفره هفت­ سین آشناترین این خوان‌­ها برای ما باشد. هفت سین باستانی درست چند ساعت قبل از رسیدن به لحظه سال نو چیده می‌­شده است. هفت سین امروزی ما نیز نمادهای مهمی دارد:

• سنجد نماد فرزانگی و زایش
• سبزه نماد زندگی و شادابی
• سمنو نماد همبستگی
• سماق نشان صبر
• سرکه سمبل پذیرش ناملایمات
• سیر نشانی از سلامتی
• تخم‌مرغ‌های رنگی نماد زایش
• سکه نماد رزق و روزی
• سیب نماد سلامتی و تندرستی
• آینه نماد روشنایی
• شمع یا آتشدان مظهر روشنایی

البته عقیده‌ها درباره سیب و سکه متفاوت است و برخی می‌گویند هفت‌سین اصلی شامل سیب می‌شود و برخی دیگر می‌گویند باید به‌جای سیب، سکه گذاشت.

دید و بازدید در عید نوروز؛ فرصتی برای دور ریختن کدورت‌ها

یکی دیگر از رسم و رسوم عید برای ایرانیان، دیدوبازدید است. این کار در فرهنگ اسلام نیز بسیار ارزشمند است. در اسلام تأکید شده کسی که مؤمنی را زیارت کند، گویا خدا را در عرش زیارت کرده است و کسی که در راه دیدن مؤمن به مشکلی برخورد کند خدا هفتاد مشکل از او را برطرف می‌کند. ایرانیان در روزهای اول سال نو، به دیدار بزرگ‌ترهای خود می‌روند و از احوال هم جویا می‌شوند. در این روزها اغلب مردم ایران سعی می‌کنند کدورت‌ها را کنار گذاشته و به دیدوبازدید اقوام و آشنایان بروند.

همچنین در این دیدوبازدید، بزرگ‌ترها به کوچک‌ترها هدیه‌ای مانند اسکناس نو یا تخم‌مرغ رنگی به‌عنوان عیدی می‌دهند.

نو پوشی یا تمیز پوشی، جذاب‌ترین رسم و رسوم عید نوروز

یکی دیگر از رسم و رسوم عید نوروز نوپوشی است. ایرانیان در روزهای پیش از سال نو لباس‌های نو خریداری می‌کنند و در زمان تحویل سال، لباس تمیز یا نو به تن می‌کنند.

 البته در گذشته مردم معمولاً فقط سالی یک بار خرید می کرند و مثل حالا نبود که در طول سال و به بهانه‌های مختلف خریدهای متفاوت داشته باشند! با این حال این آداب رسوم عید نوروز از آن دسته رسم‌هاست که فکر نمی‌کنم کسی از آن خوشش نیاید.

سخن آخر

در این مقاله از مجله اتاقک رسم و رسوم عید نوروز را با هم بررسی کردیم. رسم‌هایی که همه ما با آن آشنا هستیم، ولی شاید خیلی درباره دلیل نام‌گذاری آن‌ها یا عقاید ایرانیان باستان درباره آن‌ها نمی‌دانستیم.

اگر به مناسبت سال نو قصد سفر دارید، اتاقک کنار شماست تا بتوانید با خیال راحت به هر جای ایران که می‌خواهید سفر کنید و دغدغه اجاره ویلا و سوئیت نداشته باشید.

گروه اتاقک سالی پر از سلامتی، آرامش و حال خوب برای همه شما دوستان آرزو می‌کند. هر روزتان نوروز، نوروزتان پیروز

سؤالات متداول درباره رسم و رسوم عید نوروز