صنایع دستی تهران، شامل شیشهگری شهر ری، سفالگری ورامین، جاجیمبافی فیروزکوه، قالیبافی، چرمدوزی و زیورآلات سنتی میشوند. هنرهایی تلفیقی که بیشاز هر چیز نتیجه انتخاب این شهر بهعنوان پایتخت در دوران و مهاجرت گسترده هنرمندان از شهرهای مختلف ایران به این کلانشهر است. در این مقاله با معروفترین صنایع دستی تهران، ویژگیهای هرکدام و بهترین بازارهای خرید آنها آشنا خواهیم شد.
صنایع دستی تهران چیست؟
پایتخت مجموعهای متنوع از هنرهای سنتی و صنایع دستی در حوزههای شهری، روستایی و عشایری دارد که بخشی از آنها ریشه در فرهنگ بومی استان دارند و بخشی دیگر، حاصل مهاجرت هنرمندان و صنعتگران از مناطق مختلف ایران به تهران هستند.
اگرچه تهران و مناطقی مانند شهر ری، حتی در دوران صفویه نیز مراکز نساجی، فلزکاری و سفالگری محسوب میشدند، اما شکوفایی اصلی این شهر پساز انتخاب آن بهعنوان پایتخت در دوره قاجار (اواخر قرن هجدهم میلادی) رقم خورد.
در این دوره، دربار و دستگاه اداری قاجار به حامیان اصلی هنر تبدیل شدند و همین امر، باعث شد بخش عظیمی از صنعتگران و استادکاران از شهرهایی مانند اصفهان، کاشان و شیراز به تهران مهاجرت کنند؛ چراکه پایتخت جدید به مرکز تجمع ثروت و قدرت تبدیل شده بود و بهترین بازار را برای عرضه این هنرهای اصیل فراهم میکرد. بههمیندلیل، صنایع دستی تهران در طول زمان ترکیبی از رشتههای بومی و هنرهایی شده که از مناطق دیگر ایران به تهران راه یافته و در این منطقه رواج پیدا کردهاند.
برای درک بهتر، در جدول زیر تفاوت هنرهای بومی و هنرهای مهاجر به تهران را بررسی کردهایم:
| صنایع دستی | خاستگاه | وضعیت در استان تهران | چی بخریم؟ |
|---|---|---|---|
| شیشهگری | شهر ری | بومی و قدیمی | ظروف شیشهای سنتی، گلدان، گلابپاش |
| سفالگری | ری و ورامین | بومی و منطقهای | ظروف سفالی بدون لعاب، کوزه، کاسه |
| قالیبافی | دماوند، شمیرانات | بومی و منطقهای | قالیچه، تابلو فرش |
| جاجیمبافی | فیروزکوه (مناطق روستایی و عشایری) | بومی | زیرانداز، روکش کرسی، کوسن |
| حصیربافی | مناطق روستایی و حاشیهای | بومی و کاربردی | سبد، زیراندازهای حصیری |
| رودوزی و گلدوزی | تهران | بومی و سنتی | رومیزی، بقچه گلدوزیشده، جانماز |
| معرق شیشه و ویترای | تهران | بومی (کاربردی در معماری) | تابلوهای شیشهای |
| زیورآلات سنتی | تلفیقی (ریشه کهن + تأثیر هنر مهاجر) | رواجیافته | گردنبند، انگشتر، دستبند با سنگ عقیق و فیروزه |
| میناکاری | خارج از تهران (عموماً اصفهان) | مهاجر و رواجیافته | زیورآلات میناکاریشده، قاب آینه، جعبههای تزئینی |
| ملیلهسازی | خارج از تهران (زنجان، اصفهان) | مهاجر و رواجیافته | زیورآلات زنانه، سنجاقسینه، قابهای کوچک |
| چرمسازی و چرمدوزی | خارج از تهران | مهاجر و رواجیافته (کارگاهی) | کیف، کفش، کمربند چرمی دستدوز |
اقامتگاههای تهران
شیشهگری در تهران
شیشهگری دستساز، از صنایع دستی محبوب و کهن تهران محسوب میشود. یکی از مراکز شاخص این هنر در تهران، شهرری است که برخی از کارگاههای قدیمی آن، از جاذبههای گردشگری شهرری بهشمار میآیند. طبق گزارشهای مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی، اشیاء شیشهای که در ری کشف شدهاند، متعلق به سدههای ۱ تا ۴ قمری (۷ تا ۱۰ میلادی) و اغلب، ظروفی بینقشونگار و ساده هستند.
امروزه شیشهگری تهران از طریق سه تکنیک اصلی در کارگاههای سنتی پایتخت اجرا میشود:
- فوتگری: دمیدن هوا در شیشه مذاب از طریق لولهای توخالی برای شکلدهی به ظروف؛
- معرق شیشه: برش و اتصال قطعات رنگی شیشه برای خلق طرحهای هندسی؛
- همجوشی (فیوزینگ): ذوب و اتصال قطعات مختلف شیشه درون کوره.
محصولات شاخص این هنر، شامل گلدانها، گلابپاشها و ظروف تزئینی است که هنوز هم در برخی کارگاههای حاشیه تهران با دقت فراوان تولید میشوند.
اگر مسیرتان به کارگاههای سنتی شهر ری افتاد، تماشای فرایند فوتگری را از دست ندهید. تماشای شکلگیری شیشه مذاب روی لولههای فلزی و کار استادکار در کنار کوره، تجربه جالب و متفاوتی است که میتواند سفرتان را غنیتر کند.
سفالگری در استان تهران
سفالگری تهران بیشتر در منطقه ورامین (در ۴۵ کیلومتری جنوب تهران) و شهر ری رواج دارد؛ تا جایی که میتوان آن را در صدر لیست سوغات و صنایع دستی ورامین بهشمار آورد. ویژگی شاخص سفال این مناطق، استفاده از خاک رس مرغوب است که بهدلیل کیفیت بالا، در بسیاری از تولیدات بومی نیازی به لعابکاری و جلا ندارد. انواع کوزهها، گلدانها و ظروف سفالی بدون لعاب یا با لعابهای تکرنگ ساده از مهمترین تولیدات این مناطق بهشمار میروند.
امروزه، برگزاری رویدادهایی مانند جشنواره دوسالانه سفال در تهران، به حفظ و معرفی این هنر به گردشگرانی که یکی از اهدافشان از سفر به تهران شناخت فرهنگ و هنر بومی است، کمک زیادی کرده است.
قالیبافی تهران
بافت قالی و قالیچه نسبت به سایر صنایع دستی تهران از گستردگی بیشتری برخوردار است. قالیبافی تهران بیشتر در مناطق حاشیهای و غیرشهری، مانند دماوند، شمیرانات و همچنین کرج زنده است. اگر نگاهی به سوغات و صنایع دستی دماوند بیندازید، میبینید که قالی بافی میان اهالی این منطقه اولویت زیادی دارد.
ویژگی شاخص فرش دستباف تهران، استفاده از «گره فارسی» (گره نامتقارن) و بهکارگیری نقشهای طبیعتمحور، مانند گل و مرغ، لچک ترنج و نقوش هندسی است.
امروزه بافت قالیهای بزرگپارچه کاهش یافته و این هنر بیشتر بهصورت تولید قالیچههای کوچک یا تابلوفرش در کارگاههای خانگی ادامه دارد. اگر با اجاره ویلا نزدیک تهران (در مناطق ییلاقی و حومهای مانند دماوند) اقامت کنید، هنوز هم میتوانید دار قالی را در خانههای بومی منطقه ببینید.
رودوزی و گلدوزی تهران
هنر رودوزی در تهران شامل انواع دوختهای سنتی روی پارچه است که هنرمندان برای تزئین لباسها و پارچههای کاربردی از آن استفاده میکنند. این هنر به سه دسته کلی تقسیم میشود:
- نوع اول: زمینه پارچه تقریباً سراسر با بخیه پوشانده میشود تا سطحی تازه از رنگ و نقش شکل بگیرد (مانند پتهدوزی و بخارادوزی)؛
- نوع دوم: نخهای رنگی از میان تار و پود پارچه عبور داده و به یکدیگر دوخته میشوند و درنتیجه، پارچه حالتی مشبک و رنگین پیدا میکند (مانند سکمهدوزی و قلابدوزی)؛
- نوع سوم: زمینه اصلی پارچه دستنخورده باقی میماند و نقوش با استفاده از الیاف دارای روکش فلزی روی آن ایجاد میشوند (مانند سرمهدوزی و گلابتوندوزی).
برای ادامه سفر
در تهران، نوع دوم یعنی گلدوزی و قلاببافی بیشترین رواج را دارد. هنرمندان تهرانی با الهام از طبیعت و نقوش اسلیمی، انواع رومیزی، لباسهای سنتی، جانماز و بقچهها را با نخهای ابریشمی و رنگارنگ تزئین میکنند.
وقتی در بازارهای سنتی تهران قصد خرید یک رومیزی، جانماز یا بقچه گلدوزیشده را دارید، حتماً پشت پارچه را برگردانید و نگاه کنید. در رودوزیهای اصیل و کار دست، پشت کار نشانههای ریزی مانند یک کوک نامنظم یا رد عبور نخ دارد که نشان میدهد ساعتها هنر دست و سوی چشم روی آن اثر پیاده شده است.
جاجیمبافی در فیروزکوه
جاجیمبافی یکی از هنرهای عشایری و روستایی است که مرکز آن در استان تهران، شهرستان فیروزکوه (در ۱۲۰ کیلومتری شرق پایتخت) قرار دارد. بهدلیل رواج زندگی عشایری و دامپروری در این منطقه سردسیر، پشم مرغوب و طبیعی بهوفور یافت میشود که ماده اصلی بافت جاجیم است.
جاجیم فیروزکوه از نظر طرحهای راهراه و رنگبندی، شباهت زیادی به جاجیم آلاشت مازندران دارد؛ اما تفاوت عمده آنها در ابعاد بافت، نوع کاربری و ضخامت نخهای پشمی است. البته صنایع چوبی و جوراب بافی هم جزو صنایع دستی این منطقه است که با نگاهی به لیست سوغات و صنایع دستی فیروزکوه، بیشتر میتوانید با آن آشنا شوید.
قبل از خرید جاجیم چه نکتهای را بدانیم؟
جاجیم فیروزکوه با طرحهای راهراه و رنگبندی متنوع شناخته میشود. هنگام انتخاب، به ضخامت نخها، ابعاد بافت و کاربرد موردنظرتان توجه کنید تا محصولی متناسب با نیازتان بخرید.
زیورآلات و جواهرسازی سنتی
ساخت زیورآلات سنتی یکی از هنرهای دستی شناختهشده تهران است. این هنر در دوره قاجار هم با استقبال قابلتوجهی روبهرو و ساخت زیورآلات دستساز به یکی از زمینههای مهم صنایع دستی تهران تبدیل شد.
در گذشتههای دور و دوران پیشاز اسلام، ساخت این اقلام بیشتر رویکرد آیینی داشت؛ اما در قرون اخیر، نقوش آنها به طرحهای اسلیمی، گیاهی و هندسی تغییر یافته است. امروزه کارگاههای جواهرسازی تهران با استفاده از طلا، نقره، مس و ترکیب آنها با سنگهای تزئینی مانند عقیق و فیروزه، گردنبندها، انگشترها و دستبندهای دستساز مرغوب و زیبایی تولید میکنند.
صنایع چوبی تهران
وقتی حرف از صنایع دستی تهران میشود، نمیتوان از هنرهای چوبی مانند معرق، منبت و خراطی گذشت. اگرچه ریشه بسیاری از این هنرها به شهرهای دیگر برمیگردد، اما امروزه کارگاههای متعددی در تهران فعال هستند که این هنرهای سنتی را با طراحیهای مدرن (مثل ترکیب چوب و رزین) تلفیق کردهاند. انواع جعبههای چوبی، تابلوهای معرق و بهویژه ظروف چوبی آشپزخانه در بازارهای تهران بهفروش میرسند.
جالب است بدانید استفاده از ظروف چوبی دستساز تهرانی بهدلیل استفاده از روغنهای گیاهی طبیعی (بهجای مواد شیمیایی) و خاصیت آنتیباکتریال چوب، این روزها طرفداران زیادی برای مصرف روزمره و حفظ سلامت خانوادهها پیدا کرده است.
چرمسازی و چرمدوزی تهران
چرمدوزی سنتی یکی از صنایع دستی تهران است که راسته چرمدوزان بازار بزرگ تهران (خیابان پانزده خرداد) و همچنین، فروشگاههای قدیمی از خیابان فردوسی تا چهارراه سعدی، مهمترین مراکز تولید و عرضه آن محسوب میشوند. در این فروشگاهها میتوانید انواع کیف پول، کیف اداری، کیف مجلسی زنانه، کفش، چمدان، کمربند و غیره را با چرم طبیعی و دوختهای دستی خریداری کنید.
برای اطمینان از اصالت چرم دستدوز تهران، به خطِ کوکها نگاه کنید. دوختهای دستی محکم و هنرمندانه هستند؛ اما ممکن است اندکی نامتقارنی یا کشیدگی در نخها را مشاهده کنید که ارزش کار دست را نشان میدهند و در تولیدات صنعتی دیده نمیشوند.
در کنار چرمدوزی کلاسیک، هنر «نقاشی روی چرم» نیز یکی از خاصترین صنایع دستی است که خاستگاه اصلی رشد آن در کارگاههای پایتخت و برگرفته از هنر نقاشی قهوهخانهای بوده است. هنرمندان با استفاده از رنگهای اکریلیک، نقوش بینظیری را روی کیفها و اکسسوریهای چرمی خلق میکنند.
چطور صنایع دستی دستساز را تشخیص دهیم؟
هنگام خرید، به جزئیات کار توجه کنید. در رودوزی، پشت پارچه و در محصولات چرمی، نظم و ظرافت دوخت را بررسی کنید؛ نشانههای ظریف کار دست میتوانند به تشخیص محصول کمک کنند.
چاپ باتیک، هنر کمیاب پایتخت
اگر بهدنبال یک سوغات کمیابتر هستید، باید بدانید که چاپ باتیک (چاپ روی پارچه) که اصالتاً متعلق به تبریز و اسکو است، این روزها راه خود را به پایتخت باز کرده است. هنرمندان تهرانی با استفاده از رنگهای طبیعی نقوش زیبایی را روی پارچهها خلق میکنند و امروزه روسریها و پارچههای باتیک، جزو صنایع دستی لوکس تهران بهشمار میآیند.
میناکاری، هنر قاجاری تهران
میناکاری در ایران و تهران در دوره قاجار، بهویژه در عصر فتحعلیشاه، رونق قابلتوجهی داشت و در دوره ناصرالدینشاه هم ادامه پیدا کرد. امروزه، بورس میناکاری تهران در خیابان نجاتاللهی (ویلا) قرار دارد و محصولاتی مانند بشقابهای تزئینی، گلدان، قابهای میناکاری، جعبههای تزئینی و زیورآلات میناکاریشده در این محدوده عرضه میشوند.
روش انجام میناکاری در تهران مانند اصفهان، شامل نقشزنی روی مس با لعابهای رنگی و پخت در کوره است؛ اما تفاوت این صنایع دستی تهران با نمونههای اصفهان، تلفیق میناکاری با ملیلهدوزی روی زیورآلات، قابآینهها و اشیاء کوچک است که در پایتخت بسیار رایجتر از میناکاری روی ظروف بزرگ است.
معرق شیشه و ویترای
از دیگر صنایع دستی تهران میتوان به معرق شیشه و ویترای اشاره کرد. در هنر معرق شیشه، قطعات شیشههای رنگی برشخورده در قابهای چوبی یا فلزی قرار میگیرند؛ اما ویترای، نقاشی مستقیم با رنگهای مخصوص روی یک شیشه یکپارچه است.
کاربرد این دو هنر در معماری عمارتهای قاجاری و پهلوی تهران بسیار چشمگیر بوده است. امروزه با بازدید از بهترین موزه های تهران، مانند کاخ گلستان، عمارت مسعودیه یا موزه آبگینه، میتوانید نمونههای عالی این دو هنر را در قالب پنجرههای ارسی و درهای شیشهای از نزدیک تماشا کنید.
حصیربافی و ملیلهسازی تهران
حصیربافی در تهران قدیم بیشتر بهعنوان یک هنر کاربردی شناخته میشد. بافت حصیر برای ساخت سایهبان، پوشش پنجرهها و بالکنها در تابستانهای گرم تهران بسیار رواج داشت. امروزه، با تغییر سبک معماری، وضعیت این هنر رو به افول است و تنها کارگاههای معدودی در مناطق حاشیهای شهر با مشتریان محدود به تولید سبد و زیراندازهای حصیری مشغول هستند.
ملیلهسازی هم یکی از هنرهای سنتی تهران است که با استفاده از مفتولهای بسیار نازک مس و نقره انجام میشود. تفاوت ملیلهسازی تهران با نمونههای معروف زنجان و اصفهان در این است که هنرمندان تهرانی، این مفتولهای ظریف را بیشتر برای ساخت زیورآلات زنانه، سنجاقسینه و قابهای کوچک به کار میبرند و کمتر بهسراغ ساخت ظروف بزرگ و دکوری میروند.
حالا که با صنایع دستی تهران آشنا شدید، باید بدانید خرید یادگاری از پایتخت تنها به هنرهای دستساز محدود نمیشود؛ خوراکیهای بومی این استان هم بخش مهمی از جذابیتهای سفر را تشکیل میدهند و جزو محبوبترین سوغات تهران به شمار میآیند. اگر در کنار خرید سفالینههای ورامین یا چرمدوزیهای بازار بزرگ، دوست دارید کام خود و عزیزانتان را هم شیرین کنید، گزینههای خوشمزه فراوانی پیش روی شماست که در سوغات تهران بیشتر با آن آشنا خواهید شد.
بازار صنایع دستی تهران کجاست؟
برای تماشا و خرید صنایع دستی تهران، بازارهای متعددی در پایتخت وجود دارد:
- بازار بزرگ تهران (خیابان پانزده خرداد): بورس اصلی انواع چرمدوزی، ترمه، مسگری و زیورآلات سنتی، بازار بزرگ پایتخت است که میتوانید در روزهای کاری هفته و پنجشنبهها تا ظهر به آن مراجعه و خرید کنید. برای اطلاع از ساعات فعالیت مغازههای این بازار، مقاله بازار بزرگ تهران را بخوانید.
- بازارچه عودلاجان (تیمچه اکبریان): این بازارچه سرپوشیده و مرمتشده که در نزدیکی خیابان پانزده خرداد و پامنار قرار دارد، نهتنها بورس صنایع دستی است، بلکه قدم زدن در آن یک سفر تاریخی به محله اعیاننشین تهران قدیم محسوب میشود. ایده بسیار جالب در عودلاجان، دیوار یادگاری است؛ برای جلوگیری از خطخطی شدن دیوارهای تاریخی، شما میتوانید یک تکه سفال بخرید، یادگاری خود را روی آن بنویسید و به این دیوار نصب کنید.
- خیابان نجاتاللهی (ویلا): بورس تخصصی و لوکس صنایع دستی از جمله میناکاری، خاتمکاری و قالیهای نفیس، فروشگاههای این خیابان است که در تمام روزهای هفته باز هستند.
- جمعهبازار باغ هنر (اراضی عباسآباد): آدرس دقیق این بازار در اراضی عباسآباد (بزرگراه حقانی) است. این بازار که جایگزین جمعهبازار پارکینگ پروانه شده، فقط روزهای جمعه برگزار میشود و بهترین مکان برای یافتن دستبافتههای عشایری، سفال، شیشه و عتیقهجات است.
سخن پایانی
شناخت صنایع دستی تهران مانند شیشهگری باستانی شهر ری و جاجیمبافی فیروزکوه، در کنار هنرهایی که از دوران قاجار در پایتخت ریشه دواندهاند، تصویر متفاوتی از پایتخت را به نمایش میگذارد. اگر مسافر پایتخت هستید، میتوانید همین حالا با اجاره اقامتگاه در تهران، اقامتگاه دلخواهتان را در اتاقک جستوجو و رزرو کنید تا سفر شما به پایتخت، از هر جهت راحت و بیدغدغه باشد.
صنایع دستی بومی تهران کدامند؟
شیشهگری شهر ری، سفالگری ورامین و جاجیمبافی فیروزکوه از اصیلترین و بومیترین هنرهای این استان محسوب میشوند.
بهترین مکان برای خرید صنایع دستی در تهران کجاست؟
خیابان نجاتاللهی (ویلا) برای خرید کالاهای لوکس، بازار بزرگ تهران برای چرم و زیورآلات و جمعهبازار باغ هنر در اراضی عباسآباد برای هنرهای سنتی و دستساز بهترین گزینهها هستند.
آیا تهران فرش دستباف دارد؟
بله! قالیبافی با گره فارسی در مناطقی مانند دماوند و شمیرانات با طرحهای طبیعتمحور و هندسی رواج دارد.
تاریخچه صنایع دستی تهران به کدام دوران برمیگردد؟
تنوع فعلی هنرها به زمان پایتخت شدن تهران در دوران قاجار (۱۱۷۴ شمسی) و مهاجرت هنرمندان مربوط است.
جاجیم تهران با جاجیم مازندران چه فرقی دارد؟
جاجیم فیروزکوه تهران از نظر طرح شبیه جاجیم آلاشت مازندران است؛ اما ابعاد بافت، نوع کاربرد و ضخامت نخهای پشمی آنها با یکدیگر تفاوت دارد.
میناکاری تهران با اصفهان چه تفاوتی دارد؟
میناکاری تهران برخلاف اصفهان که بیشتر روی ظروف بزرگ و دکوری اجرا میشود، بیشتر روی زیورآلات و اشیاء کوچک و اغلب بهصورت تلفیقی با ملیلهدوزی انجام میشود.
سفال تهران چه ویژگی خاصی دارد؟
سفال ورامین و شهر ری بهدلیل کیفیت بالای خاک رس منطقه، چسبندگی زیادی دارد و اغلب بدون نیاز به لعابکاری تولید میشود که دوام بالایی به آن میبخشد.
