مسجد سپهسالار که امروزه با نام مسجد و مدرسه عالی شهید مطهری شناخته میشود، یکی از مهمترین بناهای مذهبی و تاریخی تهران است که در میدان بهارستان، کنار ساختمان مجلس شورای ملی قرار دارد.
این بنای دوره قاجار با معماری چهارایوانی، گنبد خوابیده، ۸ گلدسته و کاشیکاریهای چشمنواز، از نمونههای شاخص تلفیق معماری ایرانی و عثمانی بهشمار میرود. اگر قصد بازدید از این اثر تاریخی را دارید، در ادامه با تاریخچه، معماری، ساعت بازدید، مسیر دسترسی و جاذبههای دیدنی اطراف آن آشنا خواهید شد.
مسجد سپهسالار (مطهری) کجاست و چطور به آنجا برویم؟
مسجد سپهسالار در میدان بهارستان، خیابان شهید مصطفی خمینی (خیابان بهارستان سابق) و جنب ساختمان مجلس شورای ملی قرار گرفته و در لیست بهترین جاهای دیدنی تهران قرار دارد. موقعیت این مجموعه نسبت به ساختمان مجلس و باغ ملی، آن را به نقطهای کاملاً مرکزی در منطقه ۱۲ تهران تبدیل کرده است. برای دسترسی به مسجد سپهسالار، میتوانید از مترو، اتوبوس یا خودروی شخصی استفاده کنید؛ در جدول زیر مسیر هر یک و نکات مهم دسترسی را بررسی میکنیم.
آدرس مسجد سپهسالار
تهران، امیرکبیر، ناصرخسرو، مروی، حق پرست، پلاک ۶ (محلهی ارگ – پامنار)
| وسیله نقلیه | مسیر دسترسی | نکات مهم |
| مترو | خط ۲ مترو (صادقیه–فرهنگسرا) و پیادهشدن در ایستگاه بهارستان | حدود ۱۰ دقیقه پیادهروی تا میدان |
| اتوبوس | خطوط منتهی به میدان بهارستان، از جمله خط بهارستان–ابوذر | ایستگاه در فاصله حدود ۶۰ متری ورودی مسجد |
| خودروی شخصی | میدان فردوسی، خیابان فردوسی و خیابان جمهوری شرقی به سمت میدان بهارستان | قرارگیری در محدوده طرح ترافیک و محدودیت ظرفیت پارکینگ در روزهای غیرتعطیل |
پیشنهاد برای دسترسی بهتر
برای دسترسی راحتتر به میدان بهارستان، بهویژه در روزهای کاری، از وسایل حملونقل عمومی، مثل مترو یا اتوبوس استفاده کنید.
تاریخچه مسجد سپهسالار
ساخت این مجموعه از سال ۱۲۷۸ قمری (۱۲۵۸ شمسی) در دوره ناصری آغاز شد و بنا در ۳۰ خرداد ۱۳۱۵ با شماره ۲۶۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. مشخصات و وضعیت ثبتی اثر در پایگاه میراث فرهنگی ایران ثبت شده است و هرگونه تغییر در شرایط بازدید بنا نیز معمولاً از طریق همین درگاه اعلام میشود.

بانی مسجد؛ میرزا حسین خان سپهسالار قزوینی
میرزا حسین خان سپهسالار قزوینی (۱۲۰۶ تا ۱۲۶۰ شمسی) از رجال نامدار دوره ناصرالدین شاه بود. او که ابتدا «مشیرالدوله» لقب داشت و سپس «سپهسالار» نام گرفت، مدتی عهدهدار وزارت جنگ بود و در سالهای پایانی عمرش، حدود دو سال در جایگاه صدراعظم ناصرالدین شاه خدمت کرد. مهمترین عاملی که مستقیماً بر معماری این بنا اثر گذاشت، اقامت نزدیک به ۱۲ ساله او در استانبول بود. این دوره باعث آشنایی نزدیک او با معماری مذهبی عثمانی و بهویژه ایاصوفیه شد.
میرزا حسین خان در سال ۱۲۶۰ شمسی، دو سال پس از شروع ساخت و پیش از تکمیل آن، درگذشت. پس از او، برادرش یحیی خان مشیرالدوله مدیریت کار را در دست گرفت و با درآمدهای موقوفات، ساخت مسجد و مدرسه را به پایان رساند. همچنین او در سال ۱۲۹۷ قمری، وقفنامه جامعی برای مجموعه تدوین کرد که تا امروز مهمترین سند هویتی و کارکردی بنا محسوب میشود.

طراح و معمار؛ ممتحنالدوله و استاد حسن قمی
طراحی مسجد سپهسالار بر عهده میرزا مهدی خان شقاقی ملقب به «ممتحنالدوله» (۱۲۲۳ تا ۱۲۹۹ شمسی) بود. او نخستین مهندس معمار تحصیلکرده ایرانی در فرانسه شناخته میشود. اجرای بنا را استاد حسن معمار قمی، از استادان برجسته دوره قاجار، بر عهده داشت و کاشیکاران چیرهدست اصفهانی نیز در تزئینات بنا مشارکت کردند.
سه منبع الهام اصلی در طراحی این بنا کاملاً آشکار است: پلان چهارایوانی و صحن با الهام از مسجد جامع و مدرسه چهارباغ اصفهان، و گنبد خوابیده به همراه ترکیب گلدستهها با الگوبرداری از ایاصوفیه استانبول. حاصل این ترکیب، عمارتی شاخص در معماری مذهبی ایران است که نقطه اوج پیوند معماری اصیل ایرانی و عثمانی در عصر قاجار بهشمار میرود.

نامهای مختلف مسجد سپهسالار
این مجموعه در طول تاریخ، سه نام رسمی را تجربه کرده است:
- در وقفنامه سال ۱۲۹۷ قمری، با نام «مدرسه ناصریه» ثبت شده است؛
- در سال ۱۳۰۴ شمسی با پیگیری سید حسن مدرس، به «مدرسه سپهسالار» تغییر نام داد؛
- پس از انقلاب ۱۳۵۷، این مجموعه برای گرامیداشت آیتالله مرتضی مطهری، «مسجد و مدرسه عالی شهید مطهری» نامیده شد.
امروزه هر سه عنوان «مسجد سپهسالار»، «مسجد مدرسه سپهسالار» و «مسجد مطهری تهران» به همین بنا اشاره دارند و باعث شدند نام این بنا در لیست مجموعههای تاریخی تهران قرار گیرد.


وقایع تاریخی مهم
محله بهارستان و مسجد سپهسالار در دورههای مختلف، شاهد رویدادهای مهمی در تاریخ معاصر ایران بودهاند. از جمله این رویدادها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- در جریان به توپ بستن مجلس در سال ۱۳۲۶ قمری (۱۹۰۸ میلادی)، شماری از مشروطهخواهان به این مجموعه پناه بردند و در حمله نیروهای قزاق جان باختند.
- در ۱۳ آبان ۱۳۲۸، عبدالحسین هژیر، وزیر دربار وقت، هنگام حضور در مجلس روضه در این مسجد ترور شد.
- این مدرسه در مقطعی، میزبان نخستین جلسات فرهنگستان ایران بود.
- بر اساس روایتهای تاریخی، حدود ۲۵ هزار نمازگزار در حیاط مسجد به امامت آیتالله سید جعفر شوشتری نماز خواندند؛ رویدادی که از گردهماییهای بزرگ مذهبی تهران بهشمار میرود.
معماری مسجد سپهسالار
مسجد سپهسالار را باید برآیند پیوند الگوی بومی چهارایوانی با معماری عثمانی دانست. کارشناسان مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی این بنا را «آخرین شاهکار معماری در الگوی چهارایوانی» ارزیابی کردهاند؛ تعبیری که نشان میدهد پس از سپهسالار، مجموعهای در این مقیاس و بر پایه این طرح اصیل در ایران ساخته نشده است.
پلان مسجد سپهسالار و ساختار بنا
پلان مسجد سپهسالار براساس الگوی کلاسیک چهارایوانی شکل گرفته است: صحن مرکزی به ابعاد ۶۳٫۶۲ در ۶۳٫۶۲ متر، چهار ایوان مرتفع با بلندی ۱۸ متر در جهات اصلی و ۶۰ حجره در دو طبقه گرداگرد حیاط.
بنا ۶ درگاه ورودی دارد که هرکدام برای ورود دستهای خاص از مراجعان طراحی شده بودند. عمق پی بنا ۱۷ متر است که توجه دقیق مهندسان قاجار به استحکام سازه را نشان میدهد. حجرهها نیز برای سکونت و مباحثه طلاب در نظر گرفته شده و درگاههای چوبی آنها به هنر گرهچینی مزین است.


گنبد و ۸ گلدسته
برخلاف گنبدهای ساقهبلند و فیروزهای رایج در ایران، گنبد مسجد سپهسالار طرحی دوپوش و خوابیده دارد که با الگوبرداری از مساجد عثمانی و ایاصوفیه پیاده شده است. شاخصترین نماد بیرونی بنا، وجود ۸ گلدسته است که رکوردی کمنظیر در مساجد ایرانی بهشمار میرود. بلندترین گلدسته ۳۷ متر و کوتاهترین آن ۲۵ متر ارتفاع دارد. ساختار منارهها از آجر با تزیینات کاشیکاری معقلی است و برعکس سازههای متداول که گلدسته از بالای بام آغاز میشود، بدنه نیماستوانهای این منارهها تا کف حیاط امتداد دارد.

شبستان تابستانی
شبستان تابستانی یا گنبدخانه، وسیعترین بخش سرپوشیده مجموعه است. دهانه گنبد ۱۵ متر، ارتفاع آن ۳۴ متر و مساحت آن ۱۶۰۰ مترمربع است. نقشه این فضا به شکل چلیپایی در ابعاد ۴۵ در ۴۵ متر طراحی شده و گنبد بر چهار پایه مستتر تکیه دارد.
این تمهید مهندسی علاوهبر مهار وزن گنبد، کوران و تهویه مطبوع هوا را در فصول گرم فراهم میکند. پایهها با کاشیهای خشتی مصور تزیین شدهاند که نقوش طبیعت و حتی پیکرههای انسانی دارند و بازتاب نفوذ هنر اروپایی در نقاشی دوره قاجار محسوب میشوند. در دو طرف گنبدخانه نیز تالارهایی برای آموزش دروس حوزوی در نظر گرفته شده است.


شبستان زمستانی و محراب مرمرین
شبستان زمستانی در پشت ایوان شرقی واقع شده و به سبب داشتن ۴۴ ستون سنگی یکپارچه، نزد مردم به شبستان چهلستون معروف است. سقفهای گنبدی این بخش دارای تزیینات گچبری است که بر فراز هرکدام یکی از اسماء الهی ثبت شده است.
محراب مرمرین این شبستان در سال ۱۳۵۰ توسط استاد حسین لرزاده و استاد محمدحسین شکلآبادی با مقرنسهای ظریف و نقوش اسلیمی بازآفرینی شد و از شاهکارهای هنر سنتی معاصر محسوب میشود.


ساعت فرانسوی ایوان شمالی
میان دو گلدسته ایوان شمالی، اتاقی با ابعاد ۵×۵×۵ متر تعبیه شده که ساعت بزرگ ساخت ۱۸۸۰ میلادی فرانسه در آن جای دارد. این ساعت سه ناقوسه دارای دو صفحه مجزاست، یک صفحه رو به صحن مدرسه و صفحه دیگر رو به عمارت بهارستان باز میشود. بدنه اتاقک کاملاً با کاشیهای نفیس پوشانده شده و یکی از نخستین نمونههای ساعت برجی شهری در تهران است.


کتابخانه
ساختمان کتابخانه مسجد سپهسالار در ضلع شمالشرقی صحن قرار دارد و توسط ماکسیم سیرو، معمار فرانسوی طراحی و به مجموعه افزوده شد. هسته بنیادین کتابخانه، ۴ هزار نسخه خطی و سنگی مجموعه اعتضادالسلطنه بود که توسط میرزا حسین خان سپهسالار خریداری و وقف شد.
در حال حاضر بیش از ۴۲۰۰ نسخه خطی و حدود ۱۰ هزار جلد کتاب چاپ سنگی نادر در این مخزن نگهداری میشود و بخشهایی از آن به نمایشگاه دائمی اسناد و آثار تاریخی اختصاص یافته است.


تراسها و بهارخوابها
بهارخوابها یا تراسهای این مسجد، فضاهای ارتباطی میان حریم بیرون و درون بنا هستند. نمونه این فضاها در مساجدی نظیر مسجد سید اصفهان و مسجد سلطانی سمنان نیز وجود دارد، اما در سپهسالار با وسعتی چشمگیر و در جبهه شمالی احداث شده است. این ایوانها علاوهبر تعدیل بصری جدارههای حیاط، مانع نفوذ مستقیم سر و صدای خیابان به فضای عبادی میشوند.


تزئینات
چهار گونه کاشیکاری در تزیینات بنا مشاهده میشود: کاشی هفترنگ (معقلی)، کاشی معرق اسلیمی، آجر لعابدار و کاشی خشتی مصور. تزیینات چوبی بیشتر در قالب درهای گرهچینی معرق در ورودی حجرهها و شبستان جلوهگری میکند. فلزکاریهای ظریف درب غربی و فرفوژه پنجرهها نیز اوج مهارت سازندگان را نشان میدهند.
یکی از نکات برجسته معماری این مسجد، نزدیکی سبک تزیینات و فرم گلوبوتهها به مکتب دوره زندیه است که هویتی متفاوت از عمارتهای همعصر قاجاری به آن میبخشد. همچنین معماران برای حل اختلاف ارتفاع میان ساق منارهها و دهانه ایوانها، از قاببندیهای خالی تزیینی بهره بردهاند.


اطلاعات بازدید از مسجد سپهسالار
مسجد سپهسالار در تمامی ساعات بهصورت موزه عمومی باز نیست، چراکه هماکنون کاربری آموزشی، حوزوی و مذهبی فعال دارد. ورود گردشگران بهطور کلی همزمان با ساعات اقامه نمازهای یومیه امکانپذیر است. جهت هماهنگی برای ورود، عکاسی تخصصی یا بازدید گروهی در سایر ساعات روز، باید پیش از مراجعه با شماره تلفن ۳۳۵۶۶۱۶۶ تماس بگیرید.
بهترین زمان برای بازدید، ساعات پایانی بعدازظهر و ساعتی پیش از غروب آفتاب است تا بازتاب زاویهدار نور خورشید، جزئیات کاشیکاریها را آشکار کند. در ایام عزاداری محرم و برنامههای بزرگداشت مذهبی، درهای مسجد برای عموم باز است. مدت زمان لازم برای گشتوگذار کامل در مسجد بین ۳۰ تا ۴۵ دقیقه برآورد میشود.
اگر برای پایتختگردی و تماشای آثار کهن راهی سفر به تهران شدهاید، میتوانید بعد از دیدن این اثر تاریخی، نگاهی به موزههای نزدیک به این مسجد بیندازید؛ البته بهتر است قبل از بازدید، با مطالعه لیست بهترین موزههای تهران، برنامه گردشگریتان را تنظیم کنید.
برای ادامه سفر
جاهای دیدنی اطراف مسجد سپهسالار
موقعیت این مسجد در بافت تاریخی منطقه ۱۲، امکان بازدید از چند جاذبه مشهور پایتخت را در فاصلهای کوتاه فراهم میسازد. مهمترین دیدنیهای همجوار مسجد، عبارتند از:
- باغ نگارستان: در فاصله حدود ۵ دقیقه پیادهروی در شمال میدان بهارستان، باغی چشمنواز ساختهشده شده که نگارخانههای فعالی دارد؛ باغی که به دست فتحعلیشاه قاجار ساخته شد و از بناهای تاریخی تهران محسوب میشود. با خواندن درباره باغ موزه نگارستان، میتوانید اطلاعات بیشتری درباره این مجموعه و ساعت فعالیت نگارخانههای آن بهدست آورید.
- عمارت مسعودیه: در فاصله حدود ۸ دقیقه پیادهروی، باغعمارتی باشکوه از دوران ظلالسلطان با گچبریها، آینهکاریها و حوضخانههای کمنظیر قجری دیده میشود؛ جایی که میتوانید برای چند ساعت محو تماشای تاریخ معماری ایران باشید. پیشنهاد میکنیم درباره عمارت مسعودیه بخوانید و بازدید از این بنا را در امتداد بازدید از مسجد سپهسالار قرار دهید.


- کاخ گلستان: کاخ گلستان، یکی از آثار ثبتشده در فهرست میراث جهانی یونسکو، با بخشهایی شاخص، مانند شمسالعماره و تالار آینه است. پیشنهاد میکنیم پس از بازدید از مسجد، زمانی را هم به گشتوگذار در این مجموعه اختصاص دهید. برای برنامهریزی بهتر و اطلاع از ساعت بازدید، پیش از رفتن، راهنمای کامل کاخ گلستان را بخوانید.
- خانه موزه مقدم و عمارت فخرالدوله: از دیگر مجموعههای تاریخی که در نزدیکی مسجد سپهسالار واقع شده، دو بنای دیدنی خانه مقدم و عمارت فخرالدوله است که هر دو در لیست خانههای تاریخی تهران قرار گرفتهاند و زمان بازدید در هر یک، شکل متفاوتی دارد. پس بهتر است قبل از مراجعه به هر مکان، با خواندن درباره آن، از موقعیت و زمان بازدید هر یک مطلع شوید و محل مناسب را انتخاب کنید. با انتخاب عبارت «خانه مقدم تهران» یا «عمارت فخرالدوله»، میتوانید بهطور کامل به اطلاعات بازدید هر بنا اشراف داشته باشید و موقعیت مورد نظرتان را انتخاب کنید.


مسیر پیشنهادی پیادهروی در مرکز تاریخی تهران
برای داشتن یک روز خاطرهانگیز و بازدید از این موقعیت و مجموعههای همجوار آن، این مسیر خطی را پیشنهاد میکنیم:
شروع از مسجد سپهسالار — تماشای نمای ساختمان مجلس بهارستان — پیادهروی به سوی باغ موزه نگارستان — بازدید از عمارت مسعودیه — و پایان مسیر در کاخ گلستان.
برای برنامهریزی دقیقتر
کل زمان پیادهروی خالص این مسیر، حدود ۴۰ تا ۵۰ دقیقه است و با احتساب زمان بازدید از بناها، یک روز کامل تهرانگردی را پوشش میدهد.
سخن پایانی
مسجد سپهسالار یکی از دیدنیهای تاریخی تهران است که با گنبد خاص، ۸ گلدسته و کاشیکاریهای چشمنوازش، بخشی از هنر و معماری دوره قاجار را به نمایش میگذارد. اگر به تاریخ و معماری علاقه دارید، بازدید از این مسجد را در کنار باغ موزه نگارستان، عمارت مسعودیه و دیگر جاذبههای تاریخی مرکز تهران قرار دهید تا فرصت بیشتری برای شناخت پایتخت داشته باشید.
البته برای این کار بهتر است چند روزی را به گشتوگذار در تهران اختصاص دهید. در این صورت لازم است پیش از شروع سفر، وارد پلتفرم اتاقک شوید و گزینههای اجاره اقامتگاه در تهران را مقایسه و رزرو کنید. با مقایسه اقامتگاههای اتاقک میتوانید محل مناسبی برای اقامت خود انتخاب کنید و با خیال راحتتری برای بازدید از جاذبههای تاریخی شهر برنامهریزی کنید.
مسجد سپهسالار کجاست؟
مسجد سپهسالار در تهران، میدان بهارستان، خیابان شهید مصطفی خمینی (بهارستان)، جنب ساختمان مجلس شورای ملی واقع شده است. این مسجد با ایستگاه مترو بهارستان، حدود ۱۰ دقیقه پیاده فاصله دارد و ایستگاه اتوبوس بهارستان–ابوذر در ۶۰ متری آن قرار گرفته است.
ساعت بازدید مسجد سپهسالار چیست؟
بازدید آزاد و پیوسته عمومی وجود ندارد و ورود در ساعات اقامه نماز میسر است. برای بازدید خارج از ساعات نماز، باید قبلاً با شماره تلفن ۰۲۱۳۳۵۶۶۱۶۶ هماهنگی صورت گیرد.
چرا به مسجد سپهسالار «مسجد مطهری» هم میگویند؟
پس از سال ۱۳۵۷، نام مجموعه برای بزرگداشت آیتالله مرتضی مطهری به «مسجد و مدرسه عالی شهید مطهری» تغییر یافت. از آنجا که این مکان در وقفنامه قاجاری «مدرسه ناصریه» و در دوره پهلوی اول «مدرسه سپهسالار» نام داشت، امروزه تمام این عناوین به این بنا اشاره میکنند.
مسجد سپهسالار چه ویژگی معماری منحصربهفردی دارد؟
این مسجد با ۸ گلدسته، رکورددار تعداد مناره در مساجد ایرانی است و گنبد خوابیده آن با الهام از معماری ایاصوفیه ساخته شده است. شبستان تابستانی با مساحت ۱۶۰۰ مترمربع، شبستان چهلستون با ۴۴ ستون یکپارچه، پی عمیق ۱۷ متری و ساعت بزرگ ساخت فرانسه از دیگر ویژگیهای یگانه این بنا هستند.
مسجد سپهسالار چه زمانی ساخته شد؟
فرایند ساخت بنا در سال ۱۲۷۸ قمری (۱۲۵۸ شمسی) به دستور میرزا حسین خان سپهسالار (صدراعظم وقت) کلید خورد و با نظارت برادرش، یحیی خان مشیرالدوله تکمیل شد. این اثر شاخص در ۳۰ خرداد ۱۳۱۵ با شماره ۲۶۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.



