عمارت فخرالدوله با مساحت ۱۳۵۰ مترمربع در محله قدیمی دروازه شمیران (فخرآباد) تهران قرار دارد. این بنای تاریخی یکی از معدود خانه‌های دوره قاجار است که به نام یک زن (اشرف‌الملوک فخرالدوله) شناخته می‌شود. عمارت فخرالدوله با معماری آجری بی‌نظیر خود، در دهه هشتاد خورشیدی به «خانه مداحان» تغییر کاربری داد و در سال ۱۳۸۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
عمارت فخرالدوله کجاست؟
عمارت فخرالدوله در منطقه ۱۲ شهرداری تهران و در محدوده پیچ شمیران واقع شده است. آدرس دقیق این عمارت، خیابان مصطفی خمینی، خیابان بهارستان، خیابان قائن و جنب مسجد فخرآباد است. از آنجا که این منطقه در طرح ترافیک و بافت شلوغ مرکز شهر قرار دارد، بهترین راه دسترسی به آن استفاده از شبکه حمل‌ونقل عمومی است.
ساعت بازدید: فضای داخلی عمارت به دلیل اینکه در اختیار خانه مداحان قرار دارد، فقط با مجوز و هماهنگی قبلی قابل بازدید است اما از ساعت ۹ صبح تا ۴ عصر می‌توانید از محوطه آن دیدن کنید.
آدرس عمارت فخرالدوله
میدان بهارستان،تهران، خیابان بهارستان، خیابان قائن و عمارت فخرالدوله
تاریخچه عمارت فخرالدوله
حاج علی خان امین الدوله از ثروتمندان دوران قاجار بود که در مدتی مقالم صدراعظمی مظفرالدین شاه را به عهده داشت. وی در منطقه دروازه شمیران اولین فضای سبز و تفریحی با طراحی تلفیقی اروپایی و ایرانی را احداث کرد. این فضا که شامل دریاچه‌ای با وسعت دوهزار مترمربع با قایق‌های تفریحی، آلاچیق، درخت‌کاری و گل‌کاری، گلخانه، عمارت کلاه‌فرنگی و … می‌شد که برای اولین بار در ایران با نام پارک شناخته شد!
البته متاسفانه امروز اثری از این پارک در تهران نیست و فقط بخش‌هایی از سردر و منزل مسکونی امین الدوله باقی مانده است! اما به سراغ بانو اشرف الملوک فخرالدوله برویم!
حاج علی خان امین الدوله برای حفظ مقام و منسب خود در دربار قاجار، پسرش را مجبور کرد تا همسر تازه عروس خود را که اتفاقا دختر دوست صمیمی‌اش محسن خان مشیرالدوله بود، طلاق دهد و با اشرف الملوک دختر مظفرالدین شاه ازدواج کند!
اشرف الملوک برعکس خیلی از زنان و دختران دربار که بیشتر درگیر مسائل خاله زنکی بودند، دختری بسیار باهوش و با سیاست بود؛ بنابراین علی خان امین الدوله از این هوش استفاده کرد و زیر و بم‌های دنیای سیاست و تجارت را به عروس خود یاد داد تا در مواقع سختی بتواند از همسر و فرزندانش محافظت کند.
اشرف الملوک فخرالدوله که بیشتر از همسرش محسن خان امین الملک در دنیای سیاست نقش داشت. به طوری که رضاشاه همیشه از بانو فخرالدوله به نیکی یاد می‌کرد و به دلیل وساطت او از جنگ و دشمنی با شاهزاده‌های قاجار صرف نظر کرد. درواقع اشرف الملوک واسطه‌ای برای آشتی ایل قاجار با خاندان پهلوی بود.
همه جا از بانو فخرالدوله به عنوان اولین موسس تاکسیرانی تهران یاد می‌کنند اما او خدمات ارزنده‌ای مانند سرپرستی کودکان بی‌بضاعت، پرداخت هزینه تحصیل و ازدواج دانشجویان، ساخت بیمارستان، مدرسه و حتی آسایشگاه کهریزک را انجام داده است.
عمارت فخرالدوله یکی از معدود خانه‌های تاریخی و قدیمی تهران است که به نام یک بانو شناخته می‌شود و این به دلیل نفوذ و قدرت اشرف الملوک در دربار قاجار و همچنین زندگی شخصی‌اش در خاندان امین الدوله بود. این عمارت مانند بیشتر خانه‌های تاریخی تا مدت‌ها به فراموشی سپرده شده بود تا اینکه در سال ۱۳۸۳ به ثبت ملی رسید.
شرایط و ساعت بازدید از خانه مداحان (عمارت فخرالدوله)
کاربری عمارت فخرالدوله امروزه تغییر یافته و این مجموعه به‌عنوان دفتر مرکزی «خانه مداحان اهل بیت» فعالیت می‌کند. گردشگران می‌توانند در ساعات اداری (از ساعت ۹ صبح تا ۴ عصر) وارد محوطه شوند و از فضای باغ، درختان سرسبز، استخر بزرگ و نمای بیرونی ساختمان به‌صورت رایگان دیدن کنند.
با این حال، امکان ورود به فضاهای داخلی ساختمان (از جمله حوض‌خانه زیرزمین و اتاق‌های طبقه بالا) برای عموم مردم به‌صورت آزاد فراهم نیست. پژوهشگران یا علاقه‌مندان به معماری داخلی، باید پیش از مراجعه حضوری، با دفتر خانه مداحان تماس گرفته و هماهنگی‌ها و مجوزهای لازم را برای بازدید از داخل عمارت دریافت کنند.
معماری عمارت فخرالدوله؛ یادگار نیکولای مارکوف
در دوران قاجار بیشتر بناها به سبک ایرانی ساخته می‌شدند و اغلب دارای فضاهای بیرونی و اندرونی بودند که بیشتر برای حفظ حریم خانه و اهالی آن بود. اما عمارت فخرالدوله کمی متفاوت از عمارت‌های دیگر است، با اینکه بیشتر معماری آن را مشابه عمارت قوام السلطنه و احمدشاه در کاخ نیاوران می‌دادند، ولی بخش‌هایی از بنا با توجه به معماری نئوکلاسیک ساخته شده است.
البته شاید دلیل آن طراحی نیکولای مارکوف معمار روس تبار این عمارت باشد که تلفیقی از ساختار کوشک، معماری اروپایی و ایرانی را اجرا کرده است. عمارت فخرالدوله با مساحتی حدود ۱۳۵۰ مترمربع ساخته شده که دو طبقه و یک نیم طبقه به شکل کوشک دارد و در باغی با گل‌کاری و درخت‌کاری قرار گرفته است. شاید برایتان جالب باشد که این ساختمان باشکوه با ۳۰ هزار آجر نخودی رنگ، آجرکاری شده و برای تمام بخش‌های عمارت ذوق و هنر زیادی به کار رفته است.
معماری عمارت فخرالدوله تلفیقی هنرمندانه از سبک نئوکلاسیک اروپایی و هنر سنتی قاجار است. پله‌های ورودی اصلی ساختمان در بیرون از چارچوب بنا قرار گرفته‌اند که نشان‌دهنده تأثیر معماری مدرن اروپایی و نگاه تجددگرایانه فخرالدوله است. در مقابل، سبک آجرکاری‌های پیچیده آن شباهت زیادی به خانه تاریخی تیمورتاش و موزه آبگینه تهران دارد.
در زیرزمین این عمارت نیز یک حوض‌خانه خنک با طاق‌های ضربی و اتاق‌های تودرتو ساخته شده که در فصل تابستان محل استراحت اهالی خانه بوده است. در همین محدوده دروازه شمیران و خیابان قائن، بنای ارزشمند دیگری به نام خانه ظهیرالاسلام قرار گرفته است که یکی از یادگارهای آن دوران است و پیشنهاد می‌کنیم از آن دیدن کنید.
ماجرای اولین تاکسیرانی تهران و عمارت کهریزک
نام فخرالدوله با توسعه شهری تهران گره خورده است. او بانی تأسیس اولین مؤسسه تاکسیرانی در پایتخت است. فخرالدوله با سرمایه شخصی خود دقیقاً ۱۰ دستگاه اتومبیل فورد خریداری کرد و آن‌ها را در اختیار رانندگان ماهر قرار داد تا سیستم حمل‌ونقل مدرنی را شکل دهد. همچنین، بخش بزرگی از زمین‌های منطقه کهریزک متعلق به این بانوی قاجاری بود.
او در املاک خود یک کارخانه قند تأسیس کرد و هسته اولیه آسایشگاه خیریه معلولان کهریزک را بنا نهاد. لازم به ذکر است که یک عمارت مخروبه دیگر نیز به نام فخرالدوله در منطقه کهریزک وجود دارد که نباید با کوشک اصلی و مرمت‌شده‌ی او در دروازه شمیران اشتباه گرفته شود.
مسیر دسترسی به عمارت فخرالدوله
به بخش جذاب مقاله رسیدیم و آن مسیر دسترسی به عمارت فخرالدوله است! توصیه می‌کنم برای دسترسی راحت و فرار از ترافیک کلافه کننده تهران با مترو به این عمارت بروید، تا علاوه‌بر صرفه‌جویی در زمان با آرامش خیال ازعمارت فخرالدوله بازدید کنید.
چون در این صورت می‌توانید از پارک امین الدوله، مسجد امین الدوله و سایر بخش‌های تاریخی این منطقه دیدن داشته باشید. گشت‌وگذار در بافت تاریخی دروازه شمیران، فرصتی عالی برای علاقه‌مندان به تاریخ است تا پس از آن راهی بهترین موزه های تهران شوند و دیگر گنجینه‌های پایتخت را از نزدیک تماشا کنند.
مسیر دسترسی با مترو: از هرجای تهران که هستید باید با خط دو یا چهار مترو به سمت ایستگاه دروازه شمیران بروید و با کمتر از پنج دقیقه پیاده‌روی به سمت کوچه مسجد فخرالدوله به این عمارت می‌رسید.
مسیر دسترسی با تاکسی: شما باید با تاکسی‌های خیابان انقلاب و چهارراه ولیعصر که به سمت شرق تهران و پیچ شمیران می‌روند، راهی این قسمت شهر شوید و با حدود ۱۵ دقیقه پیاده‌روی در خیابان پل چوبی به عمارت فخرالدوله برسید.
برای ادامه سفر
جاهای دیدنی نزدیک به عمارت فخرالدوله
از آن‌جایی که احتمالا زمانی را برای بازدید ازعمارت فخرالدوله در نظر گرفتید، بهتر است با چند جاذبه نزدیک آن آشنا شوید تا چند ساعتی را به تهران‌گردی بگذرانید و برای برنامه ریزی بهتر به شما پیشنهاد مطالعه مقاله جاهای دیدنی تهران را می‌دهیم. به هرحال با هر وسیله نقلیه‌ای که به این قسمت شهر می‌روید، پیشنهاد می‌کنم فقط به دیدن این عمارت باشکوه قاجاری اکتفا نکنید. در ادامه چند نمونه را به شما معرفی می‌کنم.
باغ نگارستان
یکی دیگر از آثار هنر معماری که از دوران قاجار به جا مانده، باغ نگارستان تهران است و خودش به تنهایی یک تور باغ‌گردی محسوب می‌شود. این باغ باشکوه و زیبا یکی از بزرگ‌ترین و محبوب‌ترین باغ‌های دوران قاجار است که به دستور فتحعلی‌شاه ساخته شد و بیشتر برای ییلاق تابستانی شاه و اهالی دربار قاجاری مورد استفاده قرار می‌گرفت.
اما معماری و تاریخچه باغ نگارستان مفصل است و به همین دلیل برای آن یک مقاله جدا در نظر گرفتیم و توصیه می‌کنم برای آشنایی بیشتر این مطلب از سایت اتاقک را مطالعه کنید و در این قسمت فقط بخش‌های مختلف باغ نگارستان را برای بازدید معرفی می‌کنم. در نزدیکی منطقه بهارستان و عودلاجان، بنای تاریخی دیگری با نام خانه موزه مدرس نیز قرار دارد.
عمارت مسعودیه
در دوران قاجار رخدادهای سیاسی اجتماعی زیادی به وقوع پیوسته و خیلی از آن‌ها خسارت‌های جبران ناپذیری به کشور ایران و مردم رسانده است. اما از حق نگذریم، معماری و آثار هنری زیادی از دوران قاجار به جا مانده که هر کدام به تنهایی ما را شگفت‌زده و محسور زیبایی می‌کنند.
یکی دیگر از این آثار باشکوه، عمارت مسعودیه است که به دستور مسعود میرزا ملقب به ظل السلطان فرزند ناصرالدین شاه قاجار ساخته شد تا مکانی برای زندگی وی باشد. این عمارت به دلیلی موقعیت جغرافیایی و نزدیکی به مجلس شاهد رخدادهای سیاسی گوناگونی بوده است که متاسفانه بخش‌هایی از آن دچار آسیب شده است!
سخن آخر
در این مقاله سعی کردم اطلاعات کاملی درمورد عمارت زیبای فخرالدوله را در اختیار شما بگذارم و توصیه می‌کنم علاوه‌بر بازدید از این عمارت باشکوه قاجاری از جاذبه‌های اطراف آن مانند پارک امین الدوله، مسجد فخرالدوله و کوچه‌گردی در بافت تاریخی شهر غافل نشوید.با مطالعه راهنمای سفر به تهران می‌توانید برنامه‌ای کامل برای بازدید از موزه‌ها و عمارت‌ها بچینید.
پیدا کردن اقامتگاه تمیز و خوش‌مسیر در شلوغی تهران، مهم‌ترین بخش سفر شماست. پیش از شروع حرکت، می‌توانید انواع سوئیت، آپارتمان مبله و خانه روزانه در تهران را با تضمین نظافت و پشتیبانی ۲۴ ساعته از طریق سایت اتاقک بررسی و رزرو کنید. اقامتگاه‌های نزدیک به خطوط مترو، مراکز درمانی و جاذبه‌های گردشگری، تنها با چند کلیک و با بهترین قیمت در دسترس شما هستند.
سوالات متداول
عمارت فخرالدوله کجاست؟
عمارت فخرالدوله در منطقه ۱۲ شهر تهران، محله دروازه شمیران و خیابان مصطفی خمینی قرار دارد. آدرس دقیق این بنا در خیابان بهارستان، خیابان قائن و درست در مجاورت مسجد فخرآباد است.
مسیر دسترسی به خانه اتحادیه با مترو به چه صورت است؟
از هرجای تهران که هستید باید با خط دو یا چهار مترو به سمت ایستگاه دروازه شمیران بروید و با کمتر از پنج دقیقه پیاده‌روی به سمت کوچه مسجد فخرالدوله به این عمارت می‌رسید.
آیا امکان بازدید از عمارت فخرالدوله وجود دارد؟
بازدید از حیاط، فضای سبز و تماشای نمای آجری عمارت در ساعات اداری (۹ صبح تا ۴ عصر) برای عموم گردشگران آزاد و بدون هزینه است. اما از آنجا که این ساختمان در اختیار نهاد «خانه مداحان» قرار دارد، ورود به فضاهای داخلی مانند حوض‌خانه و تالارها نیازمند دریافت مجوز و هماهنگی قبلی با این نهاد است.
دلیل شهرت اشرف‌الملوک فخرالدوله چیست؟
بانو فخرالدوله، دختر مظفرالدین شاه قاجار، یکی از بانفوذترین زنان دربار قاجار و پهلوی بود. شهرت اصلی او علاوه بر درایت سیاسی، به دلیل اقدامات عام‌المنفعه و توسعه‌گرایانه اوست؛ فخرالدوله با وارد کردن ۱۰ دستگاه اتومبیل فورد، بنیان‌گذار اولین مؤسسه تاکسیرانی تهران شد و همچنین هسته اولیه آسایشگاه معلولین کهریزک را بنا نهاد.
خانه مداحان کجاست؟
ساختمان مرکزی مجموعه «خانه مداحان اهل بیت»، در حال حاضر در همین عمارت تاریخی فخرالدوله مستقر است. این مجموعه در محله دروازه شمیران (فخرآباد) تهران واقع شده و در اوایل دهه هشتاد خورشیدی، کاربری این کوشک زیبای قاجاری را به یک مرکز فرهنگی و مذهبی تغییر داده است.
